cografyam.org

Cografya Egitim Sitesi

TOPRAĞIN HİKAYESİ

Taşların Çözülmesi

Yerkabuğunun ana malzemesi olan taşların parçalanıp ufalanması ya da erime ve çürümesi olaylarına çözülme denir.

Taşların çözülmesi 3 yolla olur.

1. Fiziksel (Mekanik)
2. Kimyasal
3. Organik

1. Fiziksel (Mekanik) Çözülme
Taşların kimyasal yapılarında bir değişme olmadan fiziki görünümlerindeki (kırılma, parçalanma, ufalanma) değişmelerdir.

Taşların fiziksel çözülmesindeki en önemli etki sıcaklık farkıdır. Gündüz ısınan taşlar genleşir gece ise soğumayla beraber büzülür, böylece hergün tekrarlanan bu olay sonucunda taşlarda parçalanma gerçekleşir.

Fiziksel çözülmenin Dünya’da en çok gerçekleştiği yerler çöllerdir. Ülkemizde karaların iç kesimlerinde ve dağlık alanlarda yaygındır.

Not:Soğuk bölgelerde kaya çatlaklarına sızan suların donmasıyla da fiziksel çözünme gerçekleşir. Örneğin; Karasal ve tundra iklim bölgeleri ile dağların yüksek kesimlerinde görülür.

Örnek:
Aşağıdakilerden hangisinde mekanik çözülme en çoktur?
A) Okyanus iklimi bölgelerinde
B) Sürekli yağış alanlarında
C) Ekvator kuşağında
D) Çöl alanlarında
E) Ilıman iklim bölgelerinde

Çözüm:
Mekanik (Fiziksel) çözülmenin çok olduğu yerlerde sıcaklık farkları fazla, nem ve yağış çok azdır. Bu tanıma en uygun yerler çöllerdir.
Yanıt D

Örnek:
Günlük sıcaklık farkının fazlalığı ve donma – çözülme olaylarının sıklığı mekanik çözülmeyi hızlandırır.

Buna göre, aşağıdaki yerlerin hangisinde mekanik çözülmenin en az olması beklenir?

A) Ekvatoral ormanlar
B) Çöller
C) Kutup altı bölgeler
D) Dağların yüksek kesimleri
E) Orta kuşak karalarının iç kesimleri

Çözüm:
Mekanik(fiziksel) çözülme deniz etkisi ve nemden uzak, iç kısımlarda daha etkili olur. Nedeni günlük sıcaklık farkının fazlalığıdır. Ekvatoral bölgede nem ve sıcaklık fazladır. Yıllık ve günlük sıcaklık farkı azdır. Bu nedenle mekanik çözülmeden çok, kimyasal çözülme daha yaygındır.
Yanıt A

Örnek:

Yukarıdaki tabloda gece ve gündüz sıcaklık ortalamaları verilen beş yörenin hangisinde mekanik çözülmenin en fazla olması beklenir?
A) I     B) II     C) III     D) IV     E) V

Çözüm:
Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı ne kadar büyük olursa çözülme o oranda artar. Dördüncü yörede sıcaklık farkı çok olduğundan mekanik çözülme en fazladır.
Yanıt D

 

Örnek:                                                                    

Yukarıda haritada numaralarla gösterilen yerlerin
hangisinde fiziksel ufalanma en çok etkilidir?
A) I B) II C) III D) IV E) V

Çözüm:
Şekildeki II nolu yer, Yengeç Dönencesi üzerinde sürekli antisiklon alanı olan sahra çölüdür. Burada nem olmadığından günlük sıcaklık farkına bağlı olan fiziksel çözülme kuvvetlidir. Diğer yerler ise Dünyanın en çok yağış alan yerleri olup, fiziksel ufalanma etkili değildir. II nolu bölgenin bulunduğu B yanıtı doğrudur.
Yanıt B

Örnek:
Taşların mekanik yolla çözülmesi, hangi iklim tipinin yaygın olduğu bölgelerde daha çok görülür?
A) Sıcak kuşak ekvatoral
B) Sıcak kuşak muson
C) Ilıman kuşak karasal
D) Ilıman kuşak okyanus
E) Soğuk kuşak kutup

Çözüm:
Yağış miktarının düşük ve günlük sıcaklık farklarının yüksek olduğu yerlerde mekanik (fiziki) çözülme daha hızlı olur. Ilıman karasal kuşakta sıcaklık farkları nem azlığından dolayı yüksektir. Yıllık yağış miktarı düşüktür. Bu yüzden mekanik çözülme son derece kuvvetlidir.
Yanıt C

2. Kimyasal Çözülme
Suyun etkisiyle taşların içinde bulunan minerallerin eriyip birbirinden ayrılmasına denir. Sıcaklık farkının az, yağışın fazla ve dirençsiz kayaların bulunduğu yerlerde gerçekleşen çözelme çeşitidir. Dünya’da en çok Ekvatoral bölgede ülkemizde ise Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde görülür.

3. Organik (Biyolojik) Çözülme
Bitki köklerinin ve organizmaların taşı parçalamasıyla gerçekleşen çözülmedir. Bu çözülme Dünya’da en çok Ekvatoral bölgede etkili olur. Bu çözülme diğerlerinden daha az etkilidir.

Uyarı:Taşların ufalanıp çözülmesinden sonra toprak oluşmaktadır. Kimyasal çözünme toprak oluşumunu kolaylaştırır.

 

TOPRAK OLUŞUMU ve ÇEŞİTLERİ 

Toprak kayaların fiziksel olarak parçalanması, kimyasal olarak ayrışması ve çözülmesi sonucunda oluşur.

Toprağın oluşumunda etkili olan faktörler

a. İklim
Nemli iklim bölgelerinde kimyasal, kurak bölgelerde ise fiziksel parçalanma etkilidir.

Örneğin;
Ekvatorda 1 cm2’lik toprak bin yılda oluşurken çöllerde 1 cm2’lik toprak bir milyon yılda oluşur.

Örnek:
Çöllerde toprak oluşumunu geciktiren etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mekanik çözülmenin fazlalığı
B) Kimyasal çözülmenin yetersizliği
C) Deniz etkisinden uzak oluş
D) Rüzgarların şiddetli esmesi
E) Günlük sıcaklık farkının fazlalığı

Çözüm:
Çöllerde fiziksel parçalanma fazla olmasına rağmen toprak oluşumu için gerekli olan kimyasal parçalanma yetersizdir.Bu özellikte çöllerde toprak oluşumunu yavaşlatır.
Yanıt B

b. Anakayanın Özelliği
Anakayası sert olan yüzeyler zor çözüldüğü için toprak oluşumu güçleşir. Yumuşak yüzeyler ve suda eriyen arazilerde toprak daha kolay oluşur. Anakayanın kimyasal özelliğide oluşan toprakta önemlidir.
Örneğin;
Granit yüzeylerde oluşan toprak kumlu olmaktadır.

c. Eğim, Bakı ve Yükselti Özelliği
Eğim, suyun toprakta tutunmasına engel olur ve toprak oluşumunu yavaşlatır. Bakıya bağlı olarakta sıcaklık değerleri değiştiği için toprak oluşumunda etkilidir. Yükselti ise hem sıcaklık hem de yağışta etkili olduğu için toprak oluşumunda önemlidir.

d. Bitki Örtüsü
Bitki örtüsünün zengin olması topraktaki organik maddelerin zenginleşmesine ve mikroorganizmaların toprak oluşumunu hızlandırmasına neden olur.

e. Zaman
Toprak çok yavaş bir şekilde oluşur. Yukarıda verilen maddelerin hepsi uzun yıllar içerisinde toprak oluşumuna yardımcı olurlar.

Toprak, farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşur. Bu katmanlara horizon denir. En üstte yer alan A horizonunda organik maddelerce zengin tarım için uygun özellikler vardır. Bu horizonda Demir ve Aliminyum bolca bulunur. En altta ise çözülmemiş ve toprak özelliği göstermeyen C horizonu bulunur. Bu horizonunda altında Anakaya yer alır.

Örnek:
Aşağıdakilerden hangisi, taşın ufalanması veya ayrışmasında etken değildir?
A) Humus B )Bitkiler C) Taşın cinsi D) Sıcaklık E) Nemlilik

Çözüm:
B, C, D ve E şıkları taşın ayrışmasında etkendir. A şıkkındaki humus ise toprağın içindeki organık maddedir ve toprağın verimliliği üzerinde etkilidir.
Yanıt A

 

TOPRAK ÇEŞİTLERİ 

Oluşum şekilleri ve oluşum yerlerine göre topraklar üç gruba ayrılır.

A. Zonal Topraklar

Herhangi bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü şartlarına göre oluşmuş ve normal profil (A, B, C horizonları) özelliğine sahip topraklardır.

Laterit Topraklar : Dönenceler arasındaki sıcak – nemli iklim bölgesinin toprağıdır. Rengi kiremit kırmızısıdır. Bitki örtüsü gür olmasına rağmen aşırı yıkanma ve humusun büyük bir kısmının tüketilmesinden dolayı bu topraklar humus bakımından fakirdir.

Kırmızı Topraklar (Terra–rossa) : Akdeniz iklim bölgesinde kalkerler üzerinde oluşan topraklardır. Bünyesinde demir oksit oranı fazla olduğundan renkleri kırmızıdır.

Kahverengi Orman Toprakları: Ilıman okyanus iklim kuşağının humusça zengin toprağıdır.

Podzol Topraklar : Soğuk nemli bölgelerin iğne yapraklı orman sahasında oluşan topraklardır. Yıkanma fazla olduğundan mineral bakımından fakirdir.

Tundra Toprakları : Tundra iklim bölgesinin topraklarıdır. Kışın donmuş olan toprak, yazın çözülerek bataklık halini alır. Tarıma elverişli değildir.

Çöl Toprakları : Çöllerde oluşan topraklardır. Yağış azlığı ve şiddetli buharlaşma nedeniyle kireç, toprak yüzeyinde birikerek sert bir tabaka meydana getirir.

Kahverengi ve Kestane Renkli Bozkır Toprakları : Orta kuşağın yarı kurak alanlarında bozkırların görüldüğü yerlerde oluşan topraklardır. Yağış azlığı nedeniyle kireç daha derine taşınamayıp A horizonunun alt kısmında birikmiştir.

Çernezyom Topraklar (Kara topraklar) : Karasal iklimin yarı nemli sahalarında, çayır bitki örtüsü altında oluşan topraklardır. Zonal topraklar için de en verimli olanıdır.

B. İntrazonal Topraklar

Bu toprakların oluşumunda yerşekilleri ve ana kayanın cinsi etkilidir. Bu nedenle topraktaki bütün horizonlar gelişmemiş olup toprak genellikle A, C horizonludur.

Halomorfik Topraklar : Bu topraklar kurak ve yarı kurak bölgelerde, suyla eriyik haldeki çeşitli tuz ve karbonatların suyun buharlaşmasıyla toprağın yüzeyinde veya çeşitli derinlikler de birikmesiyle oluşmaktadır. Bunlar “tuzlu topraklar” ve “tuzlu–sodik (alkali) topraklar” olarak iki gruba ayrılır.

Hidromorfik Topraklar : Bataklık alanlarında veya taban suyu seviyesinin yüksek olduğu sahalarda oluşan topraklardır

Kalsimorfik Topraklar : Yumuşak kireç taşı ve killi kireç taşı (marn) depoları üzerinde oluşan topraklardır. Kireç yönünden zengindir. Bu topraklar ikiye ayrılır.

1. Vertisoller : Eski göl tabanlarındaki killi ve kireçli depolar üzerinde oluşan topraklardır.

2. Rendzinalar : Yumuşak kireç taşları üzerinde oluşan bu topraklar, genellikle koyu renkli olup alt kısmında kireç birikimi mevcuttur.

C. Azonal Topraklar

Dış kuvvetler tarafından taşınan malzemelerden oluşan topraklardır. Bu toprakların horizonları yoktur.

Alüvyal Topraklar : Akarsuların taşıyıp biriktirdikleri malzemelerden oluşan topraklardır. Verimli olan bu topraklar her türlü ürün için oldukça elverişlidir.

Kolüvyal Topraklar : Dağlık sahalarda eğimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemenin dağların eteklerinde birikmesi ile oluşan topraklardır. Özellikle bitki örtüsünden yoksun yamaçlarda çözülen malzeme, yağmur ve sel suları tarafından taşınarak etekte biriktirilir.

Yamaçlarda aşınma devamlı olursa ince malzemeler sürekli taşındığından geriye sadece iri malzeme kalır ve bu iri malzemenin hakim olduğu taşlı (litosol) topraklar meydana gelir.

Regosoller : Volkanlardan çıkan kum boyutundaki malzeme ve akarsuların biriktirdiği depolar veya yamaç eteklerindeki kumlu kolüvyal depolar üzerinde oluşan topraklardır.

Lösler : Rüzgarların taşıyıp biriktirdiği malzemelerden oluşan topraklardır.

Morenler : Buzulların taşıyıp biriktirdiği malzemelerden oluşan topraklardır.

Örnek:
Alüvyon, buzultaş ve lös gibi topraklar taşınmış topraklardır.
Taşınmış toprakların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Soluk renkli (fazla yıkanmış) olmaları
B) Verimli olmaları
C) Geçirimsiz olmaları
D) Karbonatlı olmaları
E) İnce taneli olmaları

Çözüm:
Taşınmış toprakların ortak özellikleri verimlerinin yüksek olmasıdır.
Yanıt B

Örnek:
Aşağıdaki toprak türlerinden hangisi Akdeniz iklim bölgesinde, kalkerli araziler üzerinde yaygın olarak bulunur?

A) Terra-rossa
B) Çernezyom
C) Alüvyal topraklar
D) Podsol
E) Kahverengi orman toprakları

Çözüm:
Akdeniz iklim bölgesinde ve kalkerli arazi üzerinde Terra- Rossa tipi topraklar bulunur.
Yanıt A

 

YERYÜZÜNDE BİTKİ ÖRTÜSÜNÜN DAĞIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

1. İklimin Etkisi

  • Yağışlı bölgelerde gür bitki toplulukları görülürken kurak bölgelerde bitki örtüsü seyrekleşir.
  • Çöllerde ise çok kurakçıl ve seyrek bazı otlara ve çalılara rastlanır.
  • Bitkilerin gelişebilmesi için yağışın yanında belli bir sıcaklığa da ihtiyaç vardır. Soğuk kutup bölgelerine ve dağların yüksek kesimlerine doğru gidildikçe bitkiler cılızlaşır ve nihayet ortadan kalkar. Oysa sıcak ve orta kuşakta yağışın yeterli olduğu yerlerde bitki örtüsü büyük bir gelişme gösterir.

2. Yer Şekillerinin Etkisi

  • Bitki tür ve toplulukları üzerinde yeryüzü şekillerinden dağ sıraları, bunların uzanışı, bakı, eğim ve yükselti etkilidir.
  • Yükseltinin değişimine bağlı olarak bitki örtüsü de değişmektedir.
  • Nemli rüzgarlara karşı olan yamaçlar fazla yağış alır.
  • Eğime bağlı olarak yamaçlardaki bitki örtüsü diğer alanlara oranla daha gür ve çeşitlidir.

3. Beşeri Faktörler

Tarih boyunca insanlar aşağıdaki nedenlerle bitki örtüsünü tahrip etmişler:

Savaşlar
Tarım alanları açma
Yakacak ihtiyacı
Orman yangınları
Hayvan otlatma
Orman alanlarını imar ve iskana açma
Yol yapımı
Sanayileşme

4. Toprak Faktörü

Bitkinin kökleriyle tutunduğu ve beslendiği yer topraktır.
Bitkiler besinlerini topraktaki sudan alır.
Toprak dokusu (sık veya gevşek oluşu) ve toprak yapısı (kalkerli, killi, kumlu oluşu) bitki hayatı bakımından önemlidir.

  • Bitkinin kökleriyle tutunduğu ve beslendiği yer topraktır.
  • Bitkiler besinlerini topraktaki sudan alır.
  • Toprak dokusu (sık veya gevşek oluşu) ve toprak yapısı (kalkerli, killi, kumlu oluşu) bitki hayatı bakımından önemlidir.

Örnek:
Bitkiler, çevre koşullarının elverişli olduğu alanlarda doğal olarak yetişip yaşamlarını sürdürebilirler.
Kuzey Avrupa’da 0–250 m, Türkiye’de 500–1000 m ve Orta Afrika’da 1750 – 2000 m yükseklikte doğal yetişme ortamı bulan bir bitkinin bu dağılışında rol oynayan ana etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eğim B) Yağış rejimi C) Toprak türü D) Bakı E) Sıcaklık

Çözüm:
Ekvatordan uzaklaştıkça enleme bağlı olarak sıcaklık değerleri değişir. Sıcaklığa bağlı olarak da doğal bitki örtüsünün yetişebileceği yükselti sınırı değişkenlik gösterir. Bu sınır ekvatordan kutuplara doğru azalır.
Yanıt E

Örnek:
Aşağıdakilerden hangisi, bir bölgede etkili olan sıcaklık ve yağış rejimi hakkında en çok bilgi verir?
A) Doğal bitki örtüsü
B) Akarsu ağı
C) Denize yakınlık
D) Yükselti
E) Hakim rüzgar yönü

Çözüm:
Her iklim tipinin kendine has bir bitki topluluğu vardır. İklimin özelliği hakkında bitki toplulukları bize bilgi verirler. Doğal bitki örtüsü sıcaklık ve yağış rejiminin sonucudur.
Yanıt A

 

UstaDerslik