cografyam.org

Cografya Egitim Sitesi

SU KAYNAKLARI

Dünya’daki su kaynaklarını okyanuslar, denizler, göller, akarsular, yeraltı suları ile buzullar oluşturur. Yeryüzündeki sular sürekli bir döngü içerisindedir.

Uyarı:Dünya’daki su kaynakları dengeli bir dağılış göstermez. Yağışların az, buharlaşmanın şiddetli olduğu yerlerde su kaynakları azalırken, yağışların fazla, buharlaşmanın az olduğu yerlerde ise su kaynakları artış gösterir.

                                                                               

 

 

Deniz ve okyanus suları, tuzlu olduğundan içme ve sulama suyu olarak kullanıma uygun değildir. Bu sular, enlemin etkisine bağlı olarak Ekvatordan kutuplara doğru farklı fiziksel ve kimyasal özellikler gösterirler. Tuzluluk ve sıcaklık Ekvatordan kutuplara doğru azalır. Deniz ve okyanus suları milyonlarca bitki ve hayvan türü için doğal yaşam alanıdır. Atmosferdeki su buharının kaynağını oluştururlar, çevre karaların iklimini etkilerler.

Göller, karalar üzerinde çeşitli nedenlerle çanaklaşmış alanlarda biriken su kütleleridir. Göllerin genellikle deniz ve okyanuslarla bağlantısı yoktur. Göller, yeryüzündeki tatlı suların % 87’sini oluştururken göllerin karalar üzerinde kapladığı alan % 2’dir.

Göller, yer altı ve yer üstü sularıyla beslenmektedir. Göllerin suları acı, tatlı, sodalı ve tuzlu olabilmektedir. Bu farklılığın nedenleri; iklim koşulları, beslenme kaynakları, gölün bulunduğu arazinin yapısı, gölün büyüklüğü, derinliği ve gideğeninin (göl ayağı) olup olmamasıdır.

Beslenme kaynağı güçlü olan göller, fazla sularını bir gideğen yardımıyla denizlere boşaltır. Suların dışarıya bir
gideğen yardımıyla boşaltan göllerin suyu tatlı, sularını dışarıya boşaltamayan göllerin suyu ise acı veya tuzludur Yeryüzündeki göl sularının tuzlu, tatlı ya da sodalı olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

Örnek:
A) Gölün gideğeninin olup olmaması
B) Göl çanağının kayaç yapısı
C) Gölün denizden yüksekliği
D) Göle ulaşan akarsuların az ya da bol su taşıması
E) Gölün bulunduğu yerin iklim özellikleri

Çözüm:
Kapalı havzalarda buharlaşma çok, yağış az olduğundan gölün gidegeni (dışarıya akışı) olmaz. Bu nedenle göl suları tuzlu olur. Göl tabanında veya gölekarışan akarsuyatağında sodalı kayalar varsa göl suları Van gölü gibi sodalı olur. Gölün yüksek veya alçakta oluşu tuzlu olup, olmamasını etkilemez.
Yanıt C

 

OLUŞUMLARINA GÖRE GÖL ÇEŞİTLERİ   

DOĞAL GÖLLER  

Yeryüzünde iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle meydana gelen çukurlarda biriken su kütlelerine doğal göller denir. Doğal göller oluşumlarına göre çeşitli gruplara ayrılır:

1. Tektonik Göller: Yer kabuğu hareketleri sonucunda çöken alanlarda oluşan çukurlarda biriken su kütlelerinin oluşturduğu göllerdir. Dünya’da başlıca tektonik göller; Aral, Hazar, Baykal, Lut ve Afrika kıtasının doğusundaki bazı göllerdir.

Örnek:
Çöküntü hendekleri içinde oluşan büyük göller, aşağıdaki bölgelerin hangisinde en çoktur?
A) Doğu Afrika
B) Kuzey Amerika
C) Kuzey Batı Avrupa
D) Batı Asya
E) Güney Amerika

Çözüm:
Dünya haritasına bakıldığında, tektonik olaylar sonucunda en büyük çöküntü göllerinin Afrika’nın doğusunda oluşmuş olduğu gözlenmektedir. Victoria, Tanganika, Nyassa, Rudolf gölleri bunların en önemlileridir.
Yanıt A

2. Karstik Göller: Kolay eriyebilen (kireç taşı, alçı taşı ve kaya tuzu gibi) karstik arazilerde suların polye ve obruk gibi erime çukurları içinde birikmesiyle meydana gelen göllerdir.

 

3. Buzul Gölleri: Buzul aşındırması sonucu oluşan çukurluklarda biriken suların meydana getirdiği göllerdir. Bu göllere sirk gölü adı da verilir. Kanada, Finlandiya, Norveç ve Danimarka gibi ülkelerde çok sayıda buzul aşındı rması sonucu oluşmuş göl bulunmaktadır.

 

4. Volkanik Göller: Volkanik faaliyetlerle oluşmuş çanaklarda suların birikmesi ile oluşmuş göllerdir. Göl, yanardağın zirvesindeki baca ağzında oluşmuşsa krater, yanardağ konisinin patlaması sonucu oluşan geniş çukurlarda ise kaldera, volkanik patlama çanaklarında oluşmuş ise maar gölü ismini alırlar. Bu tür göller Endonezya, Japonya ve İtalya’da görülür.

 

5. Set Gölleri: Vadi, tektonik çukurluk veya koy gibi yer şekillerinin önünün herhangi bir malzemeyle kapanması sonucu meydana gelen göllerdir. Oluşumlarına göre dörde ayrılır:

a. Volkanik Set Gölleri: Volkanik faaliyet sırasında çıkan lavların bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

b. Heyelan Set Gölleri: Heyelan sırasında sürüklenen malzemenin bir çukurluğun önünü kapatması sonucu meydana gelen göllerdir.

c. Alüvyal Set Gölleri: Akarsu vadilerinin önünün alüvyal malzemeyle kapatılması sonucunda meydana gelen göllerdir. Genellikle küçük ve sığ göllerdir.

c. Alüvyal Set Gölleri: Akarsu vadilerinin önünün alüvyal malzemeyle kapatılması sonucunda meydana gelen göllerdir. Genellikle küçük ve sığ göllerdir.

d. Moren Set Gölleri: Buzullardan çıkan suların önünün moren setleri ile kapatılması sonucu oluşan göllerdir. Kuzey Avrupa’da yaygın olarak görülür.

 

AKARSULAR

Karalar üzerinde bir yatak (vadi) içinde akan ve önemli su kaynaklarından olan akarsular çeşitli özelliklerine göre gruplara ayrılır:

1. Rejimlerine göre Akarsular

Akarsuyun yatağı içinde yıl boyunca göstermiş olduğu akım değişimine, akım düzeni veya rejimi denir. Akarsu seviyesi yıl içinde önemli değişiklikler gösteriyorsa düzensiz, göstermiyorsa düzenli bir rejime sahiptir. Yağışın yıl içinde düzenli düştüğü alanlardaki Amazon ve Kongo gibi nehirlerin akımı düzenli, yağışın yılın bir döneminde düştüğü alanlardaki Ganj ve Indus gibi nehirlerin akımı düzensizdir.

Örnek:

Amazon ve Kongo nehirlerinde akımın fazla olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Havzalarında bitki örtüsünün gür olması
B) Okyanusa dökülmeleri
C) Boylarının uzun olması
D) Ekvatoral bölgede olması
E) Eğimlerinin az olması

Çözüm:

Amazon nehri, Güney Amerika’da Ekvator çizgisinde bir bölgededir. Kongo nehri de Afrika’da Ekvator çizgisinin geçtiği bölgede yer almaktadır. Her gün yağan sağanak yağışlar nedeniyle bu akarsular çok fazla su taşırlar.
Yanıt D

2. Beslenme Kaynaklarına Göre Akarsular

Akarsuların başlıca beslenme kaynakları; göl, yağmur, kar, buz ve yer altı sularıdır. Çok uzun yol kateden bazı akarsular birden fazla kaynakla beslenmektedir. Bu tür akarsulara karma rejimli akarsular denir.
Örneğin; Nil ırmağı.

Örnek:

Aşağıda akım grafikleri verilen ve yalnızca yağmur sularıyla beslenen beş akarsudan hangisinin bulunduğu bölgede, yaz kuraklığının daha etkili olduğu söylenebilir?

Çözüm:

Grafikler incelendiğinde A seçeneğinde 7. ve 8. aylarda akarsu akımının çok düştüğü görülmektedir.
Yanıt A

Örnek:

Akdeniz’e dökülmesine karşın Nil nehrinde su seviyesi bu bölgedeki diğer akarsuların aksine yazın yükselir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
A) Bol alüvyon taşımasıyla
B) Sularını farklı iklim bölgelerinde toplamasıyla
C) Yatağı boyunca pek çok çağlayan bulunmasıyla
D) Aşağı çığırında yatak eğiminin az olmasıyla
E) Kış mevsiminde sulama amacıyla kullanılmasıyla

Çözüm

Nil nehri havzasında farklı iklim tipleri görüldüğü için, su seviyesi yazın yüksektir.

3. Döküldüğü Yerlere Göre Akarsular
Akarsuların bir kısmı suyunu denizlere, bir kısmı da göllere boşalmaktadır. Sularını topladığı alana o akarsuyun havzası denir. Sularını denize ulaştırabilen alanlara açık havza, ulaştıramayanlara ise kapalı havza adı verilir. 

 

YERALTI SULARI ve KAYNAKLAR 

Yer altı su depoları, yağmur ve kar sularının bir kısmının geçirimli tabakalardan sızıp geçirimsiz bir tabaka üzerinde toplanması sonucu meydana gelmektedir. Yer altı suları genellikle yağışlarla beslenir. Yağışlarla yeryüzüne inen suların yer altına sızma miktarı, arazinin geçirimlilik ve kayaçların gözeneklilik derecesine bağlıdır. Yeryüzünde bol yağış alan ve geçirimli arazilere sahip alanlar, yer altı suyu bakımından zengindir.

Akifer içinde biriken sular, çeşitli şekillerde yeryüzüne çıkarak kaynakları oluşturur. Kaynaklar oluştukları yerlere göre çeşitli isimler alır.

Yamaç(Vadi) Kaynağı

Vadi yamaçlarının yer altı suyu tablasını kestiği yerlerde meydana gelen kaynaklardır.

Karstik Kaynak

Kolay çözünebilen karstik arazilerin bulunduğu alanlardaki erime sonucu meydana gelen boşluklarda biriken suların yeryüzüne çıkmasıyla oluşan kaynaklardır.

Aşağıdakilerden hangisi kalkerli arazide yer alan şekildeki kaynağın bir özelliğidir?
A) Sürekli olması
B) Suyunun çok miktarda kireç içermesi
C) Suyunun sıcak olması
D) Debisinin düşük olması
E) Belirli aralıklarla fışkırması

Çözüm:
Kalker kayaların yapısında kireç vardır. Bu nedenle bir voklüzden çıkan sular da doğal olarak kireçli olur.
Yanıt B

Fay Kaynağı

Kırıklı yapıların bulunduğu yerlerde fay hattı boyunca yüzeye çıkan suların oluşturduğu kaynaklardır.

Örnek: 

 

Aşağıdakilerden hangisi, şekildeki kaynağın bir özelliği değildir?
A) Suların ılık veya sıcak olması
B) Suların fazla eriyik içermesi
C) Hem mmağmatik sular hem de yağışlarla beslenmesi
D) Suların çok yükseklere fışkırması
E) Debisinin yıl boyunca fazla değişmemesi

Çözüm:
Şekildeki kaynak, kırılma sonucunda yer altı suyunun yüzeye çıkmasıyla oluşmuş fay kaynağıdır. A, B, C ve E seçenekleri fay kaynağı ile ilgilidir. Artezyen kaynaklarında; sular çok yükseklere fışkırır.

Yanıt D

Örnek:

Yukarıdaki grafik, iki değişik kaynak suyunun bir yıl boyunca hava sıcaklığından etkilenme derecelerini göstermektedir.
Bu kaynak suları için aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?
A) II. kaynağın suyu her mevsimde daha soğuktur.
B) Her iki kaynağın su sıcaklıkları yaz aylarında yüksek, kış aylarında düşüktür.
C) Yazın daha sıcak olan kaynak suyu kışın daha soğuktur.
D) İlkbahar ve sonbaharda her iki kaynağın su sıcaklıkları birbirine yakındır.
E) I. kaynağın suyu, II. kaynağın suyundan daha erken ısınmaktadır.

Çözüm:
Verilen grafikte seçenekleri birer birer karşılaştırdığımızda, A dışındaki diğer seçeneklerin doğru, A seçeneğinin ise yanlış olduğu açıkça görülmektedir.
Yanıt A

Gayzer (Kaynaç) Kaynaklar

Volkanik alanlarda yerin derinliklerinde sıcak gazların uyguladığı basıncın etkisiyle yeryüzüne su ve buhar şeklinde püskürerek çıkan sulardır. Dünya’da bu tür kaynaklar özellikle Yeni Zelanda ve İzlanda’da yaygındır.

 

Artezyen

İki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli tabakada biriken suların sondaj yapılarak yeryüzüne çıkarılmasıyla oluşur. Açılan artezyen kuyularından çıkan su basıncın etkisiyle fışkırır.

 

UstaDerslik